ĐỒNG NGHĨA VÀ ĐỒNG THUẬN

Chào tháng Sáu âm lịch của một cô gái “ít tâm linh”.

Mọi người thường nghĩ tôi là người tâm linh. Thực ra, tôi có thói quen tìm hiểu mọi thứ đến tận cùng bản chất của nó. Lịch sử cho thấy, ở nhiều thời kỳ, niềm tin, tôn giáo và các yếu tố tâm linh đã trở thành một phần quan trọng của đời sống chính trị. Muốn hiểu chính trị, đôi khi không thể chỉ đọc hiến pháp, thể chế hay các thiết chế quyền lực; còn phải hiểu hệ giá trị, niềm tin và những gì dẫn dắt hành vi của con người.

Làm khoa học chính sách nhiều năm, tiên phong kiến tạo và đồng kiến tạo nhiều khái niệm và cách tiếp cận mới đi từ nghiên cứu vào nghị quyết, rồi từ nghị quyết bước ra đời sống, niềm tin mới là nền tảng của mọi sự đồng thuận.

Niềm tin không thể chỉ được tạo ra bằng những bài diễn thuyết hay khẩu hiệu. Người ta chỉ thật sự tin khi cảm nhận rằng bạn đứng cùng không gian với họ, hiểu điều họ đang sống, chia sẻ điều họ đang trải qua và phải đủ chân thành để không cần diễn, bạn phải thực sự sống trong cùng môi trường và có góc nhìn từ người trong cuộc.

Đó cũng là điều tôi vẫn luôn nói với những người làm việc trong khu vực công trong các chương trình đào tạo ngắn của mình.

Muốn tạo dựng sự đồng thuận xã hội, trước hết phải đứng cùng một phía với những người ấy, chứ không phải đứng ở phía đối diện rồi cố gắng thuyết phục họ nên nghĩ thế này hay thế kia. Nếu không, đó chỉ là những nỗ lực tốn kém mà hiệu quả quá hạn chế.

Nhiệm vụ nào cũng có chu kỳ của nó: có nhiệm vụ ngắn hạn và có nhiệm vụ dài hạn. Nhiệm vụ nào cũng cần được tổ chức lớp lang.

Thực ra, đây không phải lần đầu tôi nói về niềm tin. Có năm, khi viết về những giọt nước mắt không rơi ở nghị trường·, điều khiến tôi xót xa trong quãng thời gian ấy khi nhìn thấy chỉ số niềm tin đang suy giảm trong một số không gian đầu tư và thu hút quốc tế. Niềm tin, một khi đã hao hụt, thường cần rất nhiều thời gian để phục hồi.

Chúng ta cũng có những người chuyên “khóc thuê” cho các vấn đề xã hội. Đồng cảm là cần thiết, nhưng nếu chỉ dừng ở việc tạo cảm xúc thì chưa đủ.

Nếu bạn lên tiếng cho một vấn đề, điều thuyết phục nhất là chính bạn cũng đang sống, đang làm hoặc đang chịu trách nhiệm với vấn đề ấy. Nếu không, hãy để những người thực sự có trải nghiệm, có chuyên môn và có uy tín đứng ra nói. Sức thuyết phục chưa bao giờ chỉ nằm ở lời nói; nó nằm ở con người đứng sau lời nói và những trải nghiệm thực sự người ta đã trải qua. Người ta nhìn vào người phát ngôn trước, rồi mới lắng nghe thông điệp, việc của các tổ chức xã hội là tìm được đúng những người ấy trong đội ngũ đang cần tạo sự đồng thuận, những người thực sự có tiếng nói và uy tín với cộng đồng ấy.
Đó cũng là một nguyên tắc của truyền thông chính sách và tạo dựng sự đồng thuận xã hội. Việc của các tổ chức không phải là mặc nhiên chọn người có chức danh hay vị trí cao nhất, mà là tìm đúng những người có uy tín thực sự trong cộng đồng cần đối thoại, những người được chính cộng đồng ấy tin cậy.

Uy tín được cộng đồng trao khác với uy tín do tổ chức gán. Sự “nghĩ” của người này không đồng nghĩa với sự “nghĩ” của người khác.

Sự đồng nghĩa còn không có thì lấy đâu ra đồng thuận.

Ông cha đã đúc kết rất giản dị: mõ làng là mõ làng, thầy dùi là thầy dùi, thầy đồ là thầy đồ. Mỗi người có một vai, một vị trí và một trách nhiệm. Khi danh chính thì ngôn mới thuận.

Làm truyền thông chính sách cũng vậy. Không phải ai nói cũng có cùng trọng lượng. Niềm tin được tạo nên bởi sự thống nhất giữa con người, năng lực, vai trò và điều họ đang nói. Đó là lý do vì sao, chọn đúng người còn quan trọng hơn cả chọn đúng thông điệp. Có những nguyên tắc rất hiện đại nhưng đã có từ cổ tích, tục ngữ và những bài học dân gian.

Một hệ thống nếu quá phụ thuộc vào những người chỉ giỏi tạo ra cảm xúc, chỉ giỏi “khóc thuê” thay vì phân tích vấn đề và góp phần giải quyết vấn đề, thì lợi bất cập hại. Đồng cảm là cần thiết, nhưng năng lực giải quyết mới là điều tạo ra niềm tin bền vững.

Bạn phải tự do trước đã
Người ta mất bao lâu để biết mình có thể hợp tác với một người? Tôi cũng không nhớ nữa. Có khi rất lâu, có khi chỉ sau một cuộc trò chuyện.

Từ thiện cảm đến sự tin cậy, rồi đến quyết định chọn người và được người chọn lại, luôn là một hành trình rất đặc biệt, thật sự phải rất kiêu hãnh, phải rất thấu hiểu, phải rất tự do mới có thể chạm vào những tâm hồn tự do.

Ta nhớ những ngày này của năm ấy, ở đất nước đang có tác động mạnh trên trường quốc tế, ta hỏi một chính trị gia khi ngồi trong phòng tiếp tân giải lao giữa chương trình.

– Bao nhiêu những gì anh nói là những gì anh nghĩ?
– 0% – trả lời với ánh mắt nhìn thẳng.

Tiếng cười vang lên từ cả hai phía và vài người bên cạnh, tiếng cười mở cả không gian. Không phải vì câu trả lời ấy hài hước, mà vì tất cả đều hiểu về một tâm hồn tự do khi hỏi và một tâm hồn tự do khác trả lời, những điều không mấy ai nói ra miệng. 0% không phải là 0%, chỉ là cách chúng ta phản ứng khi đối diện với một hồ nghi, phải xác nhận hồ nghi là căn cứ. Những cuộc đối thoại luôn là bàn cờ trí tuệ, mà khi bàn đã bước vào, bạn sẽ mê say.

Làm sao bạn có thể làm bạn với những tâm hồn tự do?
Bạn phải tự do trước đã.

Có một tư tưởng trong Kho tàng Bí mật của nhà văn Nizami Ganjavi mà tôi rất thích:

Nhà vua hỏi:
“Ta có mọi thứ, sao lòng vẫn trống rỗng?”
Hiền triết đáp:
“Vì ngài chỉ cai trị người khác, chưa từng cai trị chính mình.”

Ăn cơm chúa thì không nhất thiết phải múa tối ngày. Giá trị của người làm trong hệ thống nằm ở năng lực chọn đúng người làm đúng việc, chứ không phải ở khả năng tạo ra nhiều cảm xúc nhất thông qua những biểu cảm của các nền tảng xã hội hay mồi những tiếng vỗ tay từ các bài diễn văn thống thiết.

Làm sao có thể gói những tâm hồn tự do vào một khuôn mẫu?
Hãy tạo ra hương thơm và trái ngọt. Hãy biết nhìn thấy vẻ đẹp và dành thời gian để ngắm nhìn vẻ đẹp. Hãy yêu những gì thiên nhiên, đất nước và con người đang trao tặng và làm cho người cùng thấu hiểu.

Hãy mở rộng lòng nhân ái và bao dung. Chấp nhận rằng luôn có những điều mình và người đều chưa biết, chưa hiểu và chưa có để mở ra cánh cửa của học hỏi, đối thoại và phát triển.

Niềm tin không lớn lên từ sự áp đặt. Niềm tin lớn lên từ lòng lành.
“Việc nhân nghĩa cốt ở yên dân.”
Bình Ngô đại cáo
Có lẽ, mọi hành trình đẹp đều bắt đầu từ đó.

Trên tay tôi là cuốn sách Kiều với ánh mắt trên bìa sách như lời khiêm nhường của đại thi hào Nguyễn Du hàng trăm năm trước…

“Lời quê chắp nhặt dông dài,
Mua vui cũng được một vài trống canh.”

14/7/2026.