GATSBY VĨ ĐẠI VÀ NHỮNG ẢO ẢNH PHÙ HOA: ĐÔ THỊ TRÌNH DIỄN HAY ĐÔ THỊ SỐNG?

Có những thành phố khiến người ta choáng ngợp khi ngắm nhìn từ trên cao, nhưng lại vắt kiệt sức lực của những người thực sự sống trong lòng nó.

Những đại lộ thênh thang tám làn xe, những tòa tháp chọc trời lập kỷ lục, các quảng trường tráng lệ và những lễ hội văn hóa diễn ra triền miên có thể tạo nên chân dung một đô thị hiện đại, năng động và giàu sức quyến rũ. Nhưng đằng sau lớp vỏ mỹ miều ấy, một câu hỏi căn bản cần được đặt ra: Thành phố đang được xây dựng để con người sống tốt hơn, hay chỉ để trở nên rực rỡ hơn trong mắt những người đến xem?

Đây không đơn thuần là câu hỏi về kiến trúc hay quy hoạch không gian. Đó là câu hỏi về triết lý phát triển, về lương tri trong phân bổ nguồn lực công và cách chúng ta định nghĩa sự thịnh vượng của một cộng đồng.

1. Ảo ảnh Gatsby và căn bệnh “nghiện trình diễn”

Trong kiệt tác The Great Gatsby của F. Scott Fitzgerald, những bữa tiệc xa hoa thâu đêm, ánh đèn lộng lẫy và âm nhạc không ngừng nghỉ là biểu tượng của một thời kỳ hoàng kim phù phiếm. Nhưng khi âm nhạc tắt và đám đông giải tán, thứ còn sót lại là sự trống rỗng, nỗi cô đơn cùng cực và bi kịch của một giấc mơ ảo tưởng.

Hình tượng Gatsby gợi ra một phép liên tưởng cay đắng cho bức tranh đô thị đương đại: Liệu chúng ta có đang nhầm lẫn giữa sự phô diễn thịnh vượng với bản chất của một đời sống thịnh vượng?

Mô hình đô thị trình diễn (performative urbanism) vận hành dựa trên cơ chế kích thích thị giác và kinh tế truyền thông: ưu tiên những công trình quy mô khổng lồ, những không gian biểu tượng, các tuyến phố được trang hoàng lộng lẫy và những sự kiện gom đám đông nhằm phục vụ tiếp thị địa phương (city branding) hay tạo thành tích nhiệm kỳ.

Những yếu tố này không mặc nhiên tiêu cực. Chúng tạo cảnh quan, thúc đẩy du lịch và kích thích tăng trưởng kinh tế. Song, bi kịch bắt đầu khi thành công của một đô thị bị đánh đồng với khả năng tạo “cơn sốt” hình ảnh trên mạng xã hội, trong khi những nhu cầu thường nhật của cư dân bị gạt ra rìa.

Một đô thị có thể sở hữu quảng trường hàng ngàn mét vuông nhưng vỉa hè cho người đi bộ lại bị xé vụn hoặc chiếm dụng. Có những phố đi bộ cuối tuần chen chúc du khách, nhưng cư dân lại thiếu một tuyến đường an toàn để đi bộ mỗi ngày. Có những công viên nghìn tỷ rực rỡ tượng đài, nhưng lại vắng bóng cây râm mát, thiếu chiếc ghế đá nghỉ chân, không có nhà vệ sinh công cộng và hoàn toàn bất khả tiếp cận đối với xe đẩy trẻ em hay người khuyết tật.

Sự sôi động của đám đông không đồng nghĩa với sức sống; số lượng sự kiện không đồng nghĩa với một cộng đồng gắn kết; và vẻ hào nhoáng của các khối bê tông chưa bao giờ là thước đo của chất lượng sống.

2. Từ “sân khấu tổ chức” đến “hệ sinh thái kiến tạo”

Khác biệt cốt lõi giữa đô thị trình diễn và đô thị sống nằm ở vị thế của con người.

Trong tư duy đô thị trình diễn, con người bị biến thành khán giả hoặc đối tượng thụ hưởng thụ động. Không gian công cộng được thiết kế như những sân khấu có sẵn kịch bản, nơi người dân chỉ đến để “xem”, “chơi”, hoặc chi tiền cho các dịch vụ thương mại được cài cắm sẵn.

Ngược lại, quy hoạch hiện đại hướng tới đô thị kiến tạo đời sống (urban life-making), nơi thành phố được tiếp cận như một hệ sinh thái không gian và xã hội. Ở đó, hạ tầng, cảnh quan, giao thông và dịch vụ thiết yếu tạo nền tảng để những tương tác tự nhiên của con người tự do nảy mầm:

  • Một góc phố đáng sống không cần phải biến thành sân khấu ca nhạc mỗi cuối tuần; nó đáng sống vì người cao tuổi có thể thong thả tản bộ mỗi sáng, trẻ em tự đi xe đạp đến trường an toàn, và người lao động có thể ngồi nghỉ dưới bóng râm mà không bị xua đuổi.

  • Một công viên thực sự có giá trị không đo bằng lượng khách check-in vào các dịp lễ hội, mà đo bằng tần suất các gia đình trải chiếu ngồi đọc sách, trò chuyện vào những buổi chiều bình dị.

Quy hoạch từ quy mô con người — như Jan Gehl từng đúc kết trong Cities for People, hay Jane Jacobs khẳng định trong The Death and Life of Great American Cities — nhấn mạnh rằng linh hồn của đô thị không nằm ở các bản vẽ phối cảnh hoành tráng. Nó nằm ở mạng lưới những tương tác thường nhật diễn ra trên từng dặm vỉa hè.

3. Không gian công cộng: Tài sản thương mại hay hạ tầng xã hội?

Một sai lầm phổ biến hiện nay là xem không gian công cộng như một loại bất động sản cảnh quan, hoặc tệ hơn, bị “tư nhân hóa ngầm” (quasi-public space). Các quảng trường, lối đi dạo dần trực thuộc các khu phức hợp đóng kín, nơi quyền hiện diện của một con người bị sàng lọc qua năng lực chi trả. Người nghèo, người bán hàng rong, người lao động dễ dàng bị đẩy ra khỏi tầm nhìn để bảo đảm “mỹ quan sang trọng”.

Nhưng không gian công cộng thực chất là hạ tầng xã hội.

Nếu hạ tầng kỹ thuật (điện, đường, cấp thoát nước) bảo đảm thành phố có thể vận hành về mặt vật lý, thì hạ tầng xã hội bảo đảm con người có thể sống cùng nhau một cách hòa bình và gắn kết. Một chiếc ghế công cộng miễn phí, một bóng cây râm, một vỉa hè phẳng phiu không phân biệt người giàu hay người nghèo — đó là nơi tính bình đẳng đô thị được hiện thực hóa rõ ràng nhất.

Đô thị cần trả lời những câu hỏi rất đời thường thay vì những con số vĩ mô:

  • Trẻ em có tự đến trường an toàn mà không cần cha mẹ phải đưa đón bằng ô tô, xe máy?

  • Người lao động mất bao nhiêu thời gian và chi phí để tiếp cận một bệnh viện, một khu chợ, một khoảng xanh?

  • Người dân có quyền thụ hưởng vẻ đẹp của thiên nhiên, văn hóa mà không bị bắt buộc phải trả tiền cho mỗi ly cà phê hay tấm vé vào cổng?

4. Tái lập thước đo: Năng lực kiến tạo đời sống đô thị

Nếu cứ tiếp tục đánh giá sự thành công của một đô thị bằng chiều cao tòa tháp, chiều rộng làn đường, số lượng sự kiện hay giá đất tăng vọt, chúng ta sẽ tạo ra những “đô thị Gatsby” rực rỡ nhưng vô hồn. Đã đến lúc bổ sung một hệ thống đánh giá mới: Năng lực kiến tạo đời sống đô thị (Urban Life-Making Capacity), dựa trên 5 trụ cột:

  1. Khả năng tiếp cận bình đẳng: Mạng lưới giao thông công cộng và vỉa hè liên tục, đưa mọi cư dân (kể cả nhóm yếu thế) tiếp cận nhu cầu thiết yếu trong bán kính đi bộ 15 phút.

  2. Chất lượng không gian sống thường nhật: Năng lực duy trì các hoạt động nghỉ ngơi, giao tiếp tự nhiên ngoài trời trong điều kiện bình thường, không phụ thuộc vào sự kiện hay lễ hội.

  3. Mức độ kết nối xã hội: Không gian có khả năng xóa nhòa ranh giới giữa các tầng lớp thu nhập và thế hệ, tạo ra sự thấu cảm cộng đồng thay vì chia rẽ khu biệt lập.

  4. Tính bao trùm và nhân văn: Mức độ thân thiện đối với trẻ em, người già, người khuyết tật thông qua các chi tiết thiết kế phổ quát (universal design).

  5. Năng lực tự chủ văn hóa: Cơ hội để người dân tham gia định hình, quản trị và nuôi dưỡng bản sắc địa phương, thay vì chỉ tiếp nhận các sản phẩm văn hóa được áp đặt từ trên xuống.

5. Lựa chọn của lương tri

Đầu tư cho một công trình biểu tượng hay một sự kiện hoành tráng thì dễ; chúng nhanh thấy kết quả, dễ làm báo cáo và thu hút sự chú ý tức thì của truyền thông.

Đầu tư cho vỉa hè bằng phẳng, trồng thêm cây xanh tỏa bóng, cải tạo hệ thống thoát nước hay giữ lại một khoảng đất trống làm sân chơi khu phố lại là công việc thầm lặng, đòi hỏi sự kiên nhẫn, phân bổ nguồn lực công bằng và một tầm nhìn dài hạn.

Nhưng chính những điều thầm lặng ấy mới là thứ nuôi dưỡng tâm hồn và thể chất của thị dân.

Trở lại với hình tượng Gatsby, bài học đắt giá nhất không nằm ở sự xa hoa của những bữa tiệc, mà nằm ở khoảng cách lạnh lẽo giữa những gì được phô diễn và thực tại bị lãng quên.

Một thành phố vĩ đại không cần phải liên tục gồng mình trình diễn sự giàu có hay biến mình thành một sân khấu giải trí khổng lồ. Một thành phố thực sự nhân văn là nơi mà sự thịnh vượng được cảm nhận rõ nhất trong sự bình yên, tự do, an toàn và phẩm giá của mỗi con người sống trong đó mỗi ngày.